James Ensor, de man achter de maskers

Artikel gepubliceerd in Kukimag n° 0 (proefeditie) – winter 2024

Het je soms ook ‘stoute dromen’? Ssst… niemand vertellen, of toch? De Oostendse kunstenaar James Ensor schilderde zijn stoutste dromen op doek. Zijn schilderijen zitten vol gekke maskers, skeletten en andere vreemde figuren die soms een beetje eng zijn, maar ook zo bijzonder en spannend dat je er blijft naar kijken.

Afbeelding bovenaan: James Ensor, Masks Confronting Death – MoMA, New York.

In 2024 is het 75 jaar geleden dat James Ensor (1860 – 1949) in Oostende overleed. In zijn geboortestad Oostende maar ook in Antwerpen staan tentoonstellingen, feesten, wandelingen, lezingen en nog veel meer op het programma om deze belangrijke kunstenaar te herdenken. In het Koninklijk Museum voor Schone Kunsten in Antwerpen (KMSKA) kun je nog tot 19 januari 2025 de tentoonstelling “Ensors stoutste dromen. Het impressionisme voorbij” bezoeken.

Wat het tweede deel van de titel betekent, leggen we straks uit. Op deze tentoonstelling hangen veel van zijn schilderijen, naast werken van andere bekende kunstenaars. 

Een avontuurlijke kunstenaar

James Ensor wordt vaak beschouwd als één van de meest invloedrijke en ongrijpbare kunstenaars uit België. Een avontuurlijke kunstenaar. In zijn werk zie je een mix van dingen die heel echt lijken (dat noemen we realisme), grappige tekeningen die iets belachelijk maken (satirische humor) en gekke, fantasierijke ideeën.
Hij is een kunstenaar die dingen op een heel nieuwe en bijzondere manier maakt, dat noemen we avant-garde. Hij hield zich niet aan de normale regels van de kunst.

In het begin van zijn carrière probeerde hij nog de werkelijkheid heel precies weer te geven, zoals andere schilders vóór hem ook deden. Dat zie je in het schilderij ‘De oestereetster’. Daarna ging hij de technieken van de impressionisten uit Frankrijk toepassen. Het impressionisme was de belangrijkste kunststroming op het einde van de 19de eeuw.
De impressionisten proberen om een ‘indruk’ of ‘gevoel’ van een moment vast te leggen, in plaats van alles heel precies te schilderen. Ze gebruikten vaak snelle penseelstreken en lichte, felle kleuren om bijvoorbeeld een moment in de natuur weer te geven, zoals het zonlicht dat door de bomen schijnt of een veld met bloemen in de wind.   
Maar Ensor vond dit uiteindelijk te beperkt en besloot zijn eigen weg te volgen. Hij ging op zoek naar een eigen stijl. Hij gebruikte felle kleuren en schilderde dingen op een nieuwe manier, zoals in zijn schilderij “Adam en Eva uit het paradijs verjaagd”.

Hij stopte met precies schilderen zoals anderen en begon te experimenteren door de verf direct uit de pot op het doek te smeren. Zijn schilderijen werden kleurrijker en wilder en soms ook chaotisch. Hij wilde niet alleen mooie plaatjes maken, maar ook gevoelens en ideeën laten zien. MIsschien begrijp je nu ook al een beetje waarom het tweede deel van de titel van de tentoonstelling in het KMSKA in Antwerpen ‘Het impressionisme voorbij’ is.

Maskers, of een blik achter de schermen

Een van de opvallendste dingen in Ensors werk zijn de maskers. Deze maskers zien er vaak grappig, gek of juist eng uit. Maar het zijn meer dan alleen grappige of versierde gezichten.  Volgens Ensor verstoppen mensen zich achter een masker om hun ware gevoelens en gedachten niet te laten zien. Deze maskers maken zijn werk uniek en bijzonder, ze vertellen hoe mensen echt zijn. Ensor was niet alleen een dromer, maar ook een beetje een grappenmaker.

Veel van zijn schilderijen hebben een grappige en spottende ondertoon. Hij maakte graag kunst waarin hij de spot dreef met de ‘serieuze’ mensen van zijn tijd, zoals rijke burgers. Ook in de kunstwereld hield hij zich niet aan de regels. Hij vond het leuk om tegen de regels in te gaan en nieuwe dingen te doen, waardoor hij steeds meer opviel als een bijzondere kunstenaar. Zijn kunst werd hierdoor heel anders dan wat de meeste mensen gewend waren. 

Zijn manier van werken heeft veel andere kunstenaars geïnspireerd. Nog steeds kijken jonge kunstenaars naar zijn werk en worden ze door hem geïnspireerd om hun eigen weg te vinden in de kunst. Zijn werk laat zien dat het oké is om anders te zijn en je eigen weg te volgen.