Hoe bewaar je boter in een museum?

Joseph Beuys maakte kunst met voedingswaren en verpakkingen

In een museum verwacht je schilderijen, beelden en misschien foto’s. Maar rekken met oude pakken meel, dozen, flessen en andere voedingswaren? Ook dat kan kunst zijn. De Duitse kunstenaar Joseph Beuys bracht al die voorwerpen samen in Wirtschaftswerte, een kunstwerk uit 1980 dat deze zomer te zien is in S.M.A.K. in Gent.

Afbeelding: Joseph Beuys, Wirtschaftswerte, 1980. Collectie S.M.A.K., Stedelijk Museum voor Actuele Kunst, Gent. Foto: Dirk Pauwels

De titel betekent ‘economische waarden’. Het werk bestaat uit metalen winkelrekken met voedingswaren uit het vroegere Oost-Duitsland. Rond de rekken hangen deftige schilderijen uit de negentiende eeuw. Er staat ook een groot blok gips, waarvan de beschadigde hoeken door Beuys met boter werden hersteld.

Kunst als een vraag

Joseph Beuys werd geboren in 1921 en groeide uit tot een van de bekendste Duitse kunstenaars van de twintigste eeuw. Hij vond dat kunst niet alleen mooi moest zijn. Kunst mocht mensen ook aan het denken zetten over de samenleving.

Daarom gebruikte hij materialen die je niet meteen in een museum verwacht, zoals vet, vilt, hout en gewone gebruiksvoorwerpen. Bij Beuys is het idee achter het kunstwerk minstens zo belangrijk als wat je ziet. Zijn werk stelt vragen, maar geeft niet altijd duidelijke antwoorden.

Toen Wirtschaftswerte werd gemaakt, bestonden er twee Duitslanden. Oost-Duitsland werd communistisch bestuurd, terwijl West-Duitsland een kapitalistisch land was. In het Westen lagen de winkels vol opvallende en kleurrijke verpakkingen. De producten uit het Oosten waren vaak veel soberder verpakt.

Beuys plaatste de eenvoudige verpakkingen uit Oost-Duitsland naast schilderijen die rijkdom en deftige woningen opriepen. Zo liet hij twee verschillende werelden botsen. Is iets meer waard omdat de verpakking mooier is? Bepaalt reclame wat we willen kopen? En meten we rijkdom alleen aan de hoeveelheid spullen die iemand bezit?

Mag een kunstwerk oud worden?

Voor de medewerkers van S.M.A.K. zorgt Wirtschaftswerte voor een bijzonder probleem. Een stenen beeld kan eeuwenlang bewaard blijven, maar voedingswaren en boter zijn gemaakt om te gebruiken en niet om in een museum te bewaren.

De verpakkingen verkleuren en worden broos. De inhoud kan uitdrogen of bederven. Ook de boter in het gipsblok blijft niet eeuwig hetzelfde. Restauratoren onderzoeken daarom hoe ze het kunstwerk zo goed mogelijk kunnen beschermen.

Maar wat betekent ‘beschermen’ precies? Mogen ze een kapotte verpakking vervangen door een nieuwe? Moeten ze proberen de boter te bewaren? Of hoort het verouderen juist bij het kunstwerk? Een nieuwe verpakking ziet er misschien netjes uit, maar werd niet door Beuys gekozen. Als je te veel vervangt, blijft er uiteindelijk misschien weinig van het oorspronkelijke werk over.

De tentoonstelling laat zien welke oplossingen restauratoren door de jaren heen hebben bedacht. Zo ontdek je dat zij niet alleen met hun handen werken. Ze moeten ook onderzoek doen, overleggen en moeilijke keuzes maken. Een kunstwerk bewaren betekent soms beslissen welke veranderingen wel en niet aanvaardbaar zijn.

Zoek de onzichtbare kunst

Wie S.M.A.K. tijdens de zomervakantie bezoekt, kan ook deelnemen aan de ontdekkingstocht Schatten van Vlieg. In en rond het museum zijn kunstwerken verborgen die deel uitmaken van het gebouw. Volg de aanwijzingen, verzamel tips en probeer de code van de schatkist te kraken. Misschien zien kinderen hier wel iets wat grote mensen voorbijlopen.

Praktisch

Wat? Joseph Beuys – Wirtschaftswerte: een conservatiegeschiedenis
Waar? S.M.A.K., Jan Hoetplein 1, 9000 Gent
Wanneer? Tot en met 13 september 2026
Open: dinsdag tot en met vrijdag van 9.30 tot 17.30 uur; tijdens weekends, feestdagen en schoolvakanties van 10 tot 18 uur; maandag gesloten
Toegang: gratis voor bezoekers jonger dan 18 jaar
Extra: Schatten van Vlieg loopt tot en met 30 augustus en is bedoeld voor kinderen van 5 tot 12 jaar. Vraag de gratis ontdekkingstocht aan de balie.
Meer informatie: www.smak.be